چهار شنبه , 21 آگوست 2019
خانه | بازتاب | دزدی دریایی در آب های سومالی، از منظر حقوق بین الملل
دزدی دریایی در آب های سومالی، از منظر حقوق بین الملل

دزدی دریایی در آب های سومالی، از منظر حقوق بین الملل

دزدی دریایی قدیمی ترین جرم شناخته شده بین المللی است و می توان آن را همردیف جنایاتی چون جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و ژنوساید قرار داد.اما این جرم ماهیتی متفاوت و حتی جذاب دارد (چنان که کودکان در جشن هایی مانند هالووین لباس دزدان دریایی به تن می کنند، نه لباس جنایتکاران جنگی و غیره، و یا ساختن فیلم ها و داستان های متعدد و جذابی در رابطه با دزدان دریایی). اما امروزه مساله شکل دیگری پیدا کرده و با فوران بی سابقه این جرم در آب های سومالی و خلیج عدن، افکار عمومی یا بهتر بگوئیم جامعه بین المللی از نوادگان یک چشمی ها می هراسد و با تمام قوا به مقابله و سرکوب دزدان دریایی برخاسته است.
البته امروزه دزدی دریایی گریبانگیر مناطق دیگری از جهان نیز شده و مختص سومالی نیست.مناطقی مانند تنگه مالاگا در میان مالزی، اندونزی و سنگاپور؛ دریای جنوبی چین بین کشورهای سنگاپور، هنگ کنگ، ژاپن و فیلیپین؛ همچنین آبراههای کارائیب، پُرت اُ پرنس هائیتی، ریوهاینا جمهوری دومینیکن و چند آبراه دیگر نیز گرفتار همین معضل می باشند. اما به هر صورت موضوع بحث حاضر را تنها آبراه خلیج عدن و آب های سومالی تشکیل می دهد.ابتدا مختصرا به سابقه ای کوتاه از فعالیت دزدان دریایی اشاره می شود:
البته دزدان دریایی از همان هنگام که انسانها از راه دریاها به تجارت پرداختند پا به این عرصه نهادند. اما اولین تحرکات جدی دزدان دریایی به قرن 13 قبل از میلاد باز می گردد.از معروفترین دزدان دریایی دوران باستان باید به اهالی ایلیریا اشاره کرد که در غرب شبه جزیره بالکان امروزی سکونت داشتند.در اروپای قرون وسطی نیز وایکینگ ها از سرشناس ترین دزدان دریایی بودند،غارتگرانی از اسکاندیناوی که از سال 783 تا 1066 موسوم به عصر وایکینگ ها مشغول راهزنی بودند، و دلیل قدرت یافتن آن ها عدم استقرار قدرت های مرکزی در اروپا بود.همچنین می توان به عصر طلایی دزدی دریایی از سال 1560 تا 1720 در حوزه کارائیب اشاره کرد، که مشهورترین دزدان دریایی این دوران کاپیتان بلک بِرد و هنری مورگان بودند.
تعریف دزدی دریایی
به طور کلی دزدی دریایی را می توان از سه زاویه تعریف نمود:
l ازديدگاه عرف
هرگونه عمل خشونت آميز غيرقانوني است که به وسيله ي يک کشتي خصوصي (غيردولتي) در درياي آزاد عليه کشتي ديگر به قصد چپاول صورت مي گيرد
l از ديدگاه عهدنامه حقوق درياها
1-هرگونه عمل خشونت آميز يا بازداشت غير قانوني يا هر عمل خسارت بار که به وسيله ي خدمه يا مسافران يک کشتي يا هواپيماي خصوصي براي اهداف شخصي در موارد زير ارتکاب يافته است:
الف-در درياي آزاد بر عليه کشتي يا هواپيماي ديگر ، يا بر عليه اشخاص يا اموال واقع در اين کشتي يا هواپيما
ب-بر عليه کشتي ، هواپيما ،اشخاص يا اموال در محلي خارج از صلاحيت هر کشور.
2-هر نوع مشارکت داوطلبانه در عمليات يک کشتي يا يک هواپيما با علم به حقايقي که آن را يک کشتي يا هواپيماي راهزن مي سازد.
3-هر عمل تحريک کننده يا عمل عمدي که اعمال مذکور در بندهاي الف و ب را تسهيل کند.
تعريف مؤثر ديگري نيز از سوي سازمان دريايي بين المللي (IMO) ارائه شده است: «عمل سوار شدن به هرگونه کشتي با هدف انجام دزدي يا هرگونه جرم ديگر، و با هدف يا احتمال به کار بردن زور براي پيشبرد اين عمل.»
بعلاوه کلیه کشورها باید (وفق ماده 100 عهدنامه 1982) تا سر حد امکان برای سرکوب و مجازات دزدی دریایی در دریای آزاد یا هر مکانی که در حوزه صلاحیت هیچ کشوری نباشد با یکدیگر همکاری کنند.همچنین ماده 105 عهدنامه می گوید همه کشورها می توانند کشتی یا ناو هوایی دزد دریایی و اشخاص و اموال موجود در آن را ضبط و توقیف کنند.توقیف یا ضبط باید توسط کشتی های جنگی یا ناو هوایی نظامی که در خدمت دولت بوده و مجاز به این کار باشد صورت گیرد.
در مورد صلاحیت محاکمه و مجازات دزدان دریایی هم کنوانسیون اعلام می دارد دادگاه های کشوری که اقدام به توقیف و ضبط نموده اند می توانند در مورد مجازات های مربوط و نیز در مورد تدابیری که باید در مورد مجازات های مربوط و نیز در مورد تدابیری که باید در مورد کشتی، ناو هوایی و یا اموال با توجه به حقوق ثالث بی تقصیر و ذیحق انجام گیرد تصمیم گیری می نماید.
موقعیت جغرافیایی سومالی و خلیج عدن
سومالی پس از افغانستان، چهل و دومین کشور جهان از نظر مساحت است.سومالی در شرق قاره افریقا، جنوب خلیج عدن، شاخ افریقاست.از غرب با اتیوپی، از شمال غربی با جیبوتی و از جنوب غربی با کنیا همسایه است.شهر موگادیشو در ساحل اقیانوس هند، پایتخت سومالی است.سومالی به لحاظ عوامل جغرافیایی و قرار داشتن در شاخ افریقا از اهمیت استراتژیکی برخوردار است، ولی این کشور از حیث منابع طبیعی بسیار فقیر است و عواملی مانند خشکسالی، کمبود سرمایه تاسیسات زیربنایی و نبودن کارگر ماهر و بازارهای مطمئن مانع از هرگونه تحرک اقتصادی موثر در کشور بوده است.سومالی لند در غرب و پانت لند در شمال شرق اعلام خودمختاری نموده اند و به طور دفاکتو کنترل اوضاع را در دست گرفته اند.اما همچنان دولت فدرال انتقالی است که از سوی جامعه بین المللی به رسمیت شناخته می شود و این دولت از حمایت امریکا برخوردار است.اوضاع داخلی سومالی هم اکنون بسیار آشفته و پر هرج و مرج است.اریتره و اتیوپی هر یک از گروههای شورشی سومالی حمایت مالی و نظامی به عمل می آورند.چند صد هزار نفر تاکنون بخاطر خشونت های موگادیشو آواره شده و فرار کرده اند.بیش از سه میلیون غیر نظامی در معرض قحطی و گرسنگی قرار دارند و حدود 90% مواد غذایی آن ها با کشتی های متعلق به برنامه جهانی غذا تامین می شود که به علت گسترش دزدی دریایی با اخلال مواجه شده است.سومالی از سال 1991 و به دنبال سرنگونی رئیس جمهور زیادباره دوران بی دولتی را تجربه می کند.سومالی طبق گزارش اقتصادی سازمان ملل متحد فاسدترین کشور جهان به شمار می رود.هم اکنون هم موگادیشو پایتخت سومالی غرق در اسلحه و شورشیانی است که این شهر را تبدیل به صحنه نبردی تمام عیار با نیروهای دولتی و دیگر شورشیان نموده اند.بنابراین چندان جای تعجب نیست که این بی قانون ترین نقطه جهان بستر پرورش دزدان دریایی باشد.
اما خلیج عدن خلیجی است در جنوب یمن که از جنوب با کشور سومالی و از غرب با جیبوتی همسایه است.از سمت غرب توسط تنگه باب المندب با دریای سرخ و از سمت شرق به اقیانوس هند متصل می شود.خلیجی با اهمیت کشتیرانی بین المللی بالاست که سالیانه 22000 کشتی از آن عبور می کنند (یعنی 8% تجارت جهان و 12% نفتی که از راه دریاها رد و بدل می شود و نیز مواد خام و کالاهای دیگر).
علل شیوع پدیده دزدی دریایی در سومالی
همچنان که اشاره شد سومالی از سال 1991 تاکنون فاقد دولت مرکزی کارامد بوده و در گوشه و کنار این کشور شورشیان کنترل اوضاع را بدست گرفته اند که نتیجه آن هرج و مرج و دسترسی کوچک و بزرگ به اسلحه است.پس مهم ترین عامل گسترش دزدی دریایی در سومالی فقدان دولت مرکزی و بی قانونی است.
بحث دوم مربوط به قبیله گرایی و درگیری این قبایل در سومالی است.به طوریکه هیچیک از این قبایل حاضر به اطاعت از قبیله دیگر نبوده و خواستار به دست گرفتن قدرت هستند.از اینرو دائما در کشمکش و درگیری های خونین به سر می برند.
عامل مهم دیگر، ساحل طولانی سومالی است .3300 کیلومتر خط ساحلی این کشور، طولانی ترین خط ساحلی در قاره سیاه بوده و فضای خوبی برای عملیات راهزنان فراهم نموده و این منطقه را به بهشتی برای دزدان دریایی تبدیل نموده است.همچنین اوضاع بحرانی اقتصاد سومالی هم مزید بر علت شده و تنها به ذکر این مطلب اکتفا می شود که سومالی جزء فقیرترین کشورهای جهان بوده و از لحاظ شاخص توسعه انسانی هم جزء چند کشور آخر جهان است.
لازم به ذکر است که بیشتر دزدان دریایی هم به ادعای خودشان ماهیگیرانی بوده اند که با آمدن کشتی های ماهیگیری غول پیکر به منطقه و یا تخلیه پس ماندهای سمی در آبهای این کشور کارشان را از دست داده اند و تاکنون به برکت دزدی دریایی شهرهای ساحلی این کشور را آباد و ثروتمند نموده اند!
فعالیت دزدان دریایی سومالی و نگرانی جامعه بین المللی
آنگونه که آمارها نشان می دهند در سال 2006 در هر 31 ساعت یک مورد، در سال 2007 در هر 31 ساعت یک مورد و در سال 2008 135 حمله و ربودن 44 کشتی و به گروگان گرفتن 600 خدمه را شاهدیم. این کشتی ها معمولا با بارهایشان به فروش می رسند یا به همراه خدمه در انتظار دریافت باج به اسارت گرفته می شوند.از سرقت های بزرگ دزدان دریایی هم ربایش نفتکش عربستانی حامل 2 میلیون بشکه نفت بود که نگرانی شدید شورای امنیت را به دنبال داشت.همچنین ربایش کشتی اوکراینی حامل تانک و درخواست باج 20 میلیون دلاری و موارد عدیده ی دیگر که در این بین کشتی ایرانی هم ربوده شد و 2 میلیون دلار درخواست شد! مرکز دریانوردی بین المللی (IMB) هم خسارت دزدی دریایی را سالیانه و تنها میان آبهای اقیانوس آرام و هند 13 تا 15 میلیارد دلار برآورد نموده است[1].خسارت های وارده فقط به ارزش کشتی ربوده شده محدود نیست بلکه باید تاخیر ورود به بندر مقصد و افزایش شدید نرخ بیمه های دریایی از مسیر خلیج عدن را هم بدان افزود.قابل توجه است که دزدان دریایی از تجهیزات مدرن و سلاح های نیمه سنگین، سامانه های دفاع هوایی حامل خمپاره های موشکی و سیستم تعیین موضع و تلفن های متصل به ماهواره هم بهره می برند.البته نباید از این نکته نیز غافل بود که وضعیت نا امنی جدید، فرصت خوبی برای شرکت های امنیتی خصوصی فراهم نموده تا به صاحبان کشتی ها خدمات مبارزه با دزدان دریایی ارائه دهند.چند کشور عضو ناتو هم با کمک کشتی های مستقر در جیبوتی، کشتی های برنامه جهان غذا و دیگر کشتی ها را تا مقصد اسکورت می کنند.
اقدامات شورای امنیت و جامعه بین المللی
در محور اقدامات مقابله ای، شورای امنیت به عنوان مسئول اولیه حفظ صلح و امنیت بین المللی قطعنامه های متعددی در مورد وضعیت سومالی صادر نموده، از جمله قطعنامه های 1814،1816،1838،1844،1846.یعنی در واقع در سال 2008 بیشترین قطعنامه شورا به این موضوع اختصاص داشت که اهمیت بالای موضوع را نشان می دهد.اخیرا هم شورا بر اساس فصل هفتم منشور و پیرو درخواست رئیس جمهور سومالی مبنی بر کمک جامعه بین المللی برای مبارزه با دزدی دریایی قطعنامه 1851 را تصویب نمود.این قطعنامه که به اتفاق آراء توسط تمامی 15 کشور شورا به تصویب رسید کشورها را مجاز می دارد که جهت سرکوب دزدی دریایی و مسلحانه در دریا، تمامی اقدامات لازم را به عمل آورند.همچنین در این قطعنامه از تمام کشورهایی که قادر به مبارزه با دزدان دریایی هستند خواسته شده مشارکت فعالانه داشته و ناو یا هواپیما به منطقه اعزام کنند.شایان ذکر است که تمهیدات مندرج در این قطعنامه مختص سومالی بوده و هیچگونه عرفی را ایجاد نمی کند.در ادامه تمامی کشورها و سازمان های بین المللی تشویق شده اند که به منظور هماهنگی فعالیت هایشان در مبارزه با دزدی دریایی هرچه سریعتر یک “مکانیسم همکاری بین المللی” راه اندازی نمایند.در واقع شیوع بی سابقه دزدی دریایی سومالی زمینه همکاری های بین المللی بی سابقه ای را در عرصه دریاها فراهم نموده است.ائتلافی که در راس آن ایالات متحده، فرانسه، بریتانیای کبیر و هندوستان در حال گشت زنی در خلیج عدن می باشندو البته چین که اخیرا نقش فعالی ایفا می نماید.این حضور نظامی توانسته تا حدودی در پیشگیری یا حداقل اخلال در کار دزدان دریایی موثر باشد اما این فعالیت ها عمدتا به شکل دفع دزدان دریایی بوده تا تعقیب و توقیف آنها، که این به تنهایی برای ممانعت از دزدانی که محرک آنها انگیزه های کلان مادی می باشد کافی نیست.بعلاوه باید هزینه های گزاف اعزام نیرو به منطقه را نیز بدان افزود که شاید در مقابل پرداخت باج برای گروگان های احتمالی کمتر باشد.اما در ارتباط با محاکمه و مجازات دزدان دریایی هنوز مکانیسم جامع و کارامدی تهیه نشده و کشورهای دستگیر کننده دزدان دریایی معملا به جهت هزینه های بالا از انتقال دادن دزدان به کشورشان صرفنظر می کنند و این وظیفه را به کشورهای همسایه سپرده اند.مثلا بریتانیا توافقنامه ای با کنیا به امضا رسانده تا دزدان دریایی دستگیر شده توسط نیروی دریایی سلطنتی برای محاکمه به کنیا منتقل شوند، که البته گفته می شود این مجرمین در کنیا حداکثر به 7 سال زندان محکوم می شوند.هلند هم در این راستا خواهان تشکیل دادگاهی بین المللی شده است.البته رویکرد غالب نیروهای ائتلاف آزاد نمودن دزدان دریایی پس از دستگیری و خلع سلاح آن ها بوده است.ضمنا خاطر نشان می شود که انتقال دزدان دریایی به کشور ثالث یعنی کنیا، خلاف ماده 105 کنوانسیون 1982 است که می گوید: … تعقیب باید توسط دادگاه های کشوری انجام شود که توقیف را انجام داده است.
راهکارهای مبارزه با دزدی دریایی
lهمترین عاملی که در پیشگیری یا دست کم کاهش پدیده دزدی دریایی در سومالی نقش دارد حفظ صلح و ثبات در خاک سومالی است که این امر محقق نمی شود مگر با روی کار آمدن دولتی مرکزی و قدرتمند.البته معادلات قدرت در سومالی بسیار پیچیده است و حداقل سه ناحیه در سومالی چنان که گفته شد جدایی طلب هستند و از هم اکنون به طور عملی خود مختاری خود را هم اعمال می نمایند.مورد دوم، همکاری های منطقه ای است، چنان که HMO هم بر آن تاکید دارد نقش بسیار مهمی دارد، چنان که عملیات ضد دزدی دریایی در تنگه مالاکا و سنگاپور موفقیت آمیز بوده و امضای موافقت نامه مبارزه با دزدی دریایی و راهزنی دریایی در آسیا را میان 16 کشور و تحت توجهات IMO در پی داشته است و اکنون نیز IMO تعمیم چنین ساز و کار منطقه ای را به منطقه بحران زده سومالی توصیه می کند.و بالاخره باید به تقویت تحریم وضع شده در مورد فروش اسلحه به سومالی اشاره کرد که البته رویه موجود عکس این قضیه را به اثبات می رساند.
نتیجه گیری بحث: در نهایت همانطور که اشاره شد مشکل اصلی سومالی در خاک این کشور است نه در آب های آن.سومالی یک عضو جامعه بین المللی است.عضوی که بیمار است و علائم این بیماری در آب های نزدیک این کشور نمود می یابند.پس در حل بحران دزدی دریایی نباید فقط به دفع علائم بیماری پرداخت بلکه باید با همکاری دیگر اعضای جامعه بین المللی و در راس آن ها سازمان ملل متحد به طور ریشه ای با قضیه برخورد نمود و با حل مشکلات داخلی این کشور، خطر دزدی دریایی را هم از بین برد.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*